KULLANILABİLİRLİK
Kullanılabilirlik Nedir?
Kullanılabilirlik, bir uygulamada belirlenen işlerin, hedef kitle olarak tespit edilen kullanıcılar tarafından, gerekli eğitim ve teknik desteğin verilmesinin ardından, uygun çevre koşullarında kolaylıkla ve etkili biçimde kullanılabilmesi olarak tanımlanmaktadır. Uygulamada kullanılabilirlik, hedef kullanıcı kitlesinin, verilen işleri yaparken gösterdikleri verimlilik, etkililik ve memnuniyetlerinin ölçüsü cinsinden ifade edilebilir. Etkililik, kullanıcıların uygulamayı kullanarak yapması beklenen işleri ne kadar başarabildiğini ifade eder. Bu anlamda etkililik, işi yapabilme yüzdesi cinsinden ölçülebilir. Örneğin; kullanıcıdan beklenen iş bir internet sayfasındaki bilginin yerini bulmaksa; etkililik, kullanıcının doğru bilgiyi bulmada gösterdiği başarı olarak ifade edilebilir. Kullanılabilirliğin değerlendirilmesinde etkililiğin ölçümü tek başına yeterli olamaz.
Belirlenen işi yapmak için kullanılan diğer kaynaklar (zaman, maliyet vb.) verimlilik ölçümü ile değerlendirilir. İnternet sayfası örneğinde verimlilik, kullanıcının belirlenen bir işi ne kadar sürede yaptığı ya da hangi yolları izlediği, işi kaç adımda tamamladığı vb. tespit edilerek belirlenebilir. Memnuniyet, kullanıcının uygulamayı kullanırken oluşan fikirlerinin (beğenilenler, beğenilmeyenler vb.) ölçüsünü ifade eder. Memnuniyet, etkililik ve verimlilikten doğrudan etkilenir. Özetle, kullanılabilirlik derecesi etkililik, verimlilik ve memnuniyetin bir arada değerlendirilmesi ile oluşturulur ve bu değerlendirme, tasarım süreci üzerinde belirleyici bir rol oynar.
Kullanılabilirlik, kullanıcı türlerine, kullanıcıların yaptığı işlere ve çevre koşullarına bağlıdır. Bu kapsamda etkileşim, etkileşimli arayüzler, kullanılabilirlik testleri, kullanıcı psikolojisi, sosyo‐teknolojik sistem tasarımı ve yeni teknolojilere karşı gösterilen direnç gibi konular incelenir. Etkileşimli arayüzler fare, klavye, monitör gibi fiziksel olabileceği gibi masaüstü ve dosya/dizinler gibi yazılım tabanlı da olabilir.
Kullanılabilirliğin Yararları
- Kullanılabilirlik, ürün geliştirme sürecindeki harcamaların azaltılmasını sağlar.
- Daha eksiksiz bir ürünün oluşturulabilmesine olanak verir.
- Ürüne yönelik olumsuz gelişmelerin oluşma riskinin azaltılmasını sağlar.
- Kullanıcı memnuniyetinin arttırılmasının yanı sıra, ürüne ve organizasyona yönelik olumlu algılamaların oluşmasını sağlar.
- Geliştirme sürecinin ilk aşamalarında, kavramların, tasarımın, akış ve içeriğin geçerliliğinin test edilebilmesine olanak verir.
- Uygulamadaki olası değişikliklerin ve problemlerin sayısının azaltılmasını sağlar.
Geliştirme Süreci İçerisine Kullanılabilirliğin Dahil Edilmesi
Kullanılabilirlik uygulamalarının geliştirme sürecinin farklı aşamalarında uygulamaya konulmasının yanı sıra kullanıcı merkezli uygulamaların sayıca azaltılması da sağlanabilir. Bir çok geliştirme grubu bu tür aktiviteleri normal geliştirme süreci döngüsü içerisine dahil etmektedir.
Kullanıcı Merkezli Etkinlikler
Geliştirme süreci, kullanılabilirlik etkinliklerinin bir özeti olarak görülebilir. Bazı aktivitelerin geliştirme sürecinin farklı aşamalarında tekrarlanması mümkündür. Aktivitelerin birçoğunun ürünün amacına yönelik olarak hedef kitle içerisinden seçilen küçük gruplar ile ölçülmesi gerekmektedir.
1. Planlama:
Karar vericilerin servis/ürün ya da sistemin amaçlarını iyi tanımlayabilmeleri, kullanıcı grubunun ihtiyaçlarını, bireysel bilgilerini ve kullanıcı deneyimlerini belirleyebilmeleri gereklidir. Benzer alanların gözden geçirilmesi ve kullanıcılar gözlenerek elde edilen bulguların geliştirme sürecine dahil edilmesi sağlanmalıdır.
2. Analiz ve Gerekliliklerin Belirlenmesi:
Odak gruplar, anketler, beyin fırtınası, görev analizi, kullanıcı gözlemi, görüşme, yardım birimlerinin araştırılması ve hızlı prototipleme stratejilerinin yardımı ile ihtiyaçlara yönelik bilginin toplanmasını kapsar.
3. Tasarım:
Süreç içinde düşük ve yüksek nitelikli prototiplerin oluşturulması, kullanılabilirlik testleri ve anketlerin uygulanması, içerik geliştirilmesi ve bilgi mimarisine yönelik kılavuzların hazırlanması gerekmektedir. Ayrıca bu süreçte uzman değerlendirmelerini göz önünde bulundurmak yararlı olacaktır.
4. Değerlendirme:
Bu aşamada, durumsal testler, sesli düşünme protokolü, açıklayıcı ve senaryo tabanlı kullanılabilirlik testleri ve son anket çalışmaları ile karşılaştırma testlerinden elde edilecek verinin sürece yansıtılması sağlanmalıdır.
5. Tekrar Geliştirme ve Sürekli Düzenleme:
İnternet kullanıcı günlükleri (log) /stat analizleri, içerik ve bilgi denetimleri (doğruluk, zamanlılık ve tutarlılık için), periyodik kullanılabilirlik testleri, kullanıcı memnuniyet araştırmaları, kullanıcı geri bildirimleri, kullanıcılar için günlükler oluşturulması ve yeni kavramların odak grupları (focus group) yardımı ile test edilmesi sağlanmalıdır.
